Άμφισσα, θυγατέρα του Μάκαρος, εγγονή του Αίολου και ερωμένη του Απόλλωνα, έδωσε το όνομά της στην αρχαία πόλη των Εσπερίων ή Οζολών Λοκρών, που βρισκόταν στο ίδιο σημείο με τη σημερινή σύγχρονη Άμφισσα.
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η πόλη έλαβε του όνομά της γιατί περικλείεται από πανύψηλα βουνά «Άμφισσα ωνομάσθη δια το όρεσιν περιέχεσθαι». Και δεν είναι υπερβολή. Ο σημερινός ταξιδιώτης από τη βόρεια προς τη νοτιοδυτική Ελλάδα, ή το λιμάνι της Πάτρας κι αντίστροφα, θα τη συναντήσει στην καρδιά της κεντρικής Ρούμελης, περικλιόμενη απ’ τους ορεινούς όγκους της Γκιώνας (2510μ.) και του Παρνασσού, που αποτελούν την ακροστιχίδα του κεντρικού κορμού της οροσειράς της Πίνδου.
Πρωτεύουσα του σημερινού Νομού Φωκίδας και της επαρχίας Παρνασσίδος έχει το δικό της χρώμα στην παλέτα του Ελληνικού Πανοράματος. Τα λείψανα των κυκλώπειων τειχών με τα οποία είναι κτισμένη η ακρόπολή της που δεσπόζει επιβλητικά πάνω απ’ τη σημερινή πόλη, μαρτυρούν την αρχαιότατη ακμάζουσα ιστορία με την οποία είναι φορτωμένη η πόλη, μια ιστορία που εμπλουτίστηκε στο διάβα του χρόνου κι ύφανε με περίσσια τέχνη το αιματοβαμμένο δαντελωτό γιορντάνι της ελευθερίας που στολίζει τους αγώνες των Ελλήνων κατά πάσης φύσεως κατακτητών.
Από τον 7ο π.Χ. αι. η Άμφισσα φαίνεται πως οργανώνεται ως Πόλη-Κράτος με ανοδική και ακμάζουσα πορεία στην ανάπτυξη της τέχνης και του εμπορίου, μια ακμή που διατήρησε μέχρι τους χρόνους του Βασιλιά της Μακεδονίας Φίλιππου.
Στους αποκαλούμενους Πελοποννησιακούς Πολέμους (431-404 π.Χ.) η Άμφισσα είχε ταχθεί με το μέρος των Σπαρτιατών εναντίον των Αθηναίων. Η πόλη γνώρισε την πρώτη της καταστροφή από το Φίλιππο τον Μακεδόνα, κατά τη διάρκεια του τρίτου Ιερού πολέμου, όταν ο Φίλιππος με το στρατό του, καλεσμένος από το Αμφικτιονικό Συνέδριο, επέδραμε κατά της πόλης καταστρέφοντας την αρχαία ακρόπολή της, σ’ αντίποινα επειδή οι Αμφισσείς καλλιεργούσαν αυθαίρετα κτήματα στο Κρισσαίο Πεδίου που άνηκαν στη δικαιοδοσία του Αμφικτιονικού Συνεδρίου και του Μαντείου των Δελφών.
Πάραυτα όμως, η πόλη επανοικοδομήθηκε αργότερα και συμμάχησε με την ισχυρή και ακμάζουσα τότε Αιτωλική Συμπολιτεία, της οποίας αποτέλεσε μία απ’ τις σπουδαιότερες πόλης της. Αντιτάχθηκε με επιτυχία στις βαρβαρικές επιδρομές των Γαλάτων του Βρέννου το 279 π.Χ. καθώς και αργότερα το 190 π.Χ. στις επελάσεις των Ρωμαίων υπό τον ύπατο Μάνιο Ακίλιο Γλαβριώνα που δεν κατάφερε να εκπορθήσει την πόλη. Στα χρόνια του Αυγούστου (31π.Χ. – 14μ.Χ.) ήταν η μόνη ελεύθερη πόλη της αρχαίας Ελλάδος. Εκείνη την εποχή γνώρισε μεγάλη ακμή αυξάνοντας τον πληθυσμό της λόγω της μετοίκησης πολυάριθμων Αιτωλών που δεν θέλησαν να υπακούσουν την διαταγή του Οκτάβιου Αύγουστου να οικίσουν την Νικόπολη που ίδρυσε το 27π.Χ. και προτίμησαν να μετοικήσουν στην Άμφισσα.
Μέχρι την επικράτηση της Βυζαντινής κυριαρχίας, η πόλη δέχθηκε επιδρομές Βησιγότθων, Ούννων και άλλων λαών, έως τα τέλη του 10ου αι. που ερημώθηκε από τις επιδρομές των Βουλγάρων επί Σιμεών, αλλά κυρίως απ’ τις επιδρομές του Τσάρου Σαμουήλ.
Απ’ τα μεσαιωνικά χρόνια η πόλη αλλάζει ονομασία και αναφέρεται με το όνομα Σάλωνας. Σύμφωνα με τους μελετητές της τοπικής ιστορίας η ονοματοδοσία επιδέχεται δύο ερμηνείες. Κατά την πρώτη ερμηνεία, το όνομα Σάλωνας, το πήρε από τους Δαλματούς του Σάλωνα που πιθανών εποίκησαν την περιοχή και έδωσαν στην πόλη το όνομα Σάλωνας σε ανάμνηση της πατρίδας τους.
Η δεύτερη ερμηνεία της ονοματοδοσίας Σάλωνα, ανάγεται στα χρόνια της Δ΄ σταυροφορίας, όταν οι Λατίνοι κατέλυσαν το Βυζάντιο και κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη. Η πόλη της Άμφισσας περιήλθε στην δικαιοδοσία του Βασιλιά της Θεσσαλονίκης του Βονιφάτου του Μομφερατικού, ο οποίος σύμφωνα με το φεουδαρχικό σύστημα της τότε Ευρώπης, ίδρυσε στην περιοχή τη «Βαρωνεία ή Αυθεντία των Σαλώνων» ως παραφθορά της λέξης Θεσσαλονίκη ή Σαλονίκη (SULA, SOLE, SOLONA) και διόρισε Αυθέντη των Σαλώνων το Γάλλο ιππότη Θωμά Στρομονκούρ.
Έκτοτε και μέχρι τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους αναφέρεται με την ονομασία Σάλωνας (τα Σάλωνα ή ο Σάλωνας).
Μετά την περίοδο της Φραγκοκρατίας, η οποία διήρκεσε από το 1204 έως το 1311 ακολουθεί μια μακρά περίοδο Καταλανικής κυριαρχίας, με πρώτο Καταλανό ηγεμόνα τον ιππότη Ρογήρο Δελώρ, τον οποίο διαδέχθηκε ο Αλφόνσος Φρειδερίκος της Αραγώνας και η δυναστεία του.
Η ταραγμένη, από κάθε άποψη, περίοδο του Μεσαίωνα, θέλει αρχικά το Σουλτάνο Βαγιαζήτ Α΄ να γίνεται κυρίαρχος της πόλης των Σαλώνων στα 1394, για κάποιο διάστημα, ενώ οριστικά οι Τούρκοι κατακτούν την περιοχή από το 1445, με μία περίοδο Βενετοκρατίας από το 1687 έως το 1698, όπου ο Βενετός Φραγκίσκος Μοροζίνης έγινε κυρίαρχος της περιοχής. Στα σκοτεινά χρόνια της τουρκοκρατίας πολλές προεπαναστατικές ενέργειες ξεκίνησαν απ’ την περιοχή των Σαλώνων.
Η συμβολή των Σαλώνων (Άμφισσας) κατά την επανάσταση του γένους των Ελλήνων το 1821, για την αποτίναξη των Τούρκων δυναστών και την αναγέννηση του έθνους, είναι ίσως από τις πιο σημαντικές, αφού η πόλη αποτελούσε το κομβικό σημείο για τον έλεγχο της Στερεάς Ελλάδος και την αναχαίτιση των τουρκικών ορδών που κατευθύνονταν απ’ τα βόρεια προς τη Ρούμελη και την Πελοπόννησο.
Το πρώτο πανελλαδικά κάστρο που πέφτει στα χέρια των επαναστατημένων Ελλήνων, είναι το κάστρο των Σαλώνων, όπου, οι πολιορκημένοι Τούρκοι, απ’ τα παλικάρια του γέρο-Πανουργία, παραδίδουν το κάστρο στις 10 Απριλίου 1821, ανήμερα της Λαμπρής. Είναι το πρώτο Πάσχα που γιορτάζουν λεύτεροι οι Έλληνες μετά από τέσσερις αιώνες σκλαβιάς.
Η μορφή του αδικημένου απ’ την ιστορία Δεσπότη Σαλώνων Ησαΐα, του μοναδικού ιεράρχη που πέφτει μαχόμενος στο πεδίο της μάχης κατά των Τούρκων «Για του Χριστού την Πίστη την Αγία και της Πατρίδος την ελευθερία» είναι αυτή που έδωσε δύναμη κι αντρειοσύνη στους επαναστατημένους ραγιάδες να αψηφήσουν το θάνατο και να κατορθώσουν το ακατόρθωτο.
Για το Δεσπότη Σαλώνων Ησαΐα, έχουμε ασφαλείς πληροφορίες πως προέβη σε τελετή έναρξης της επανάστασης, αρχικά στο μοναστήρι του Οσίου Λουκά κοντά στη Λιβαδειά και στις 27 Μαρτίου 1821 στο μοναστήρι του Προφήτη Ηλία κοντά στην Άμφισσα. Δυστυχώς ο Φαναριότης-«Πελοποννήσιος» Παπαρηγόπουλος κατασκεύασε την τελετή έναρξης της επανάστασης στα Καλάβρυτα, από τον Παλαιών Πατρών Γερμανό, όταν ο ίδιος ο Γερμανός, στα απομνημονεύματά του αναφέρει πως την περίοδο εκείνη βρισκόταν στην Πάτρα και παραγκώνισε την προσφορά και τη θυσία του Δεσπότη Σαλώνων Ησαΐα (Η καταγραφή του Παπαρηγόπουλου πέρασε στα σχολικά βιβλία και μαθαίνουν λαθεμένη ιστορία τα Ελληνόπουλα).
Με την ανασύσταση του νέο-Ελληνικού Κράτους η πόλη παίρνει ξανά την παλαιά της ονομασία, Άμφισσα, ωστόσο όμως και η ονομασία Σάλωνας συνδέθηκε αρκετά με τους αγώνες του γένους για ελευθερία.
Η Λαϊκή μούσα τραγούδησε τη λεβεντιά, το κάλος, την παλικαριά και παίνεψε την πόλη με δύο πολύ ξακουστά δημοτικά τραγούδια, σε ρυθμό τσάμικο χορό όπως: το, «Στα Σάλωνα σφάζουν αρνιά και στο Χρισσό Κριάρια» ή το, «Να ’μουν ελιά στα Σάλωνα και κλήμα στη Βοστίτσα». (Βοστίτσα=Αίγιο)
Η συμβολή της πόλης και της περιοχής της, στη νέο-Ελληνική ιστορία είναι εξίσου σημαντική, αφού η ανταρτομάνα Ρούμελη ξεσήκωσε για μια ακόμα φορά το πατριωτικό μένος των Ελλήνων κατά των πρόσφατων κατακτητών, με την Εθνική Αντίσταση των Ελλήνων κατά των Ιταλογερμανικών στρατευμάτων κατοχής.
Απ’ τα βουνά της Γκιώνας και του Παρνασσού ξεκίνησε ο ΕΛΑΣ του Άρη Βελουχιώτη και το 5/42 Σύνταγμα του θρυλικού Συνταγματάρχη Ψαρρού, γράφοντας νέες σελίδες δόξης, πριν «Η διχόνοια που κρατάει ένα σκήπτρο η δολερή…» όπως γράφει κι ο εθνικός μας ποιητής, αμαυρώσει και υποβάθμισε το τεράστιο οικοδόμημα που επιτεύχθηκε στα βουνά της Ρούμελης, με πάμπολλες θυσίες, στερήσεις και παλλαϊκή συμμετοχή ενός λαού που δε σκύβει εύκολα το κεφάλι.
Σήμερα η Άμφισσα είναι μια μικρή σύγχρονη επαρχιακή πόλη, που σαν πρωτεύουσα του Νομού Φωκίδος διαθέτει όλες τις κρατικές υπηρεσίες που εξυπηρετούν τους δέκα χιλιάδες περίπου κατοίκους του Δήμου Άμφισσας, καθώς και τους Φωκείς που συναλλάσσονται μ’ αυτές.
Η πνευματική κίνηση που αναπτύσσεται είναι εξίσου σημαντική και η πόλη διαθέτει μία απ’ τις πιο άρτιες βιβλιοθήκες της χώρας, με σπάνιες εκδόσεις, που αποτελούν υλικό για ερευνητές, αλλά είναι και ενημερωμένη από νέες εκδόσεις.
Η άμεση πρόσβαση της πόλης προς τη θάλασσα, μόλις δέκα χιλιόμετρα από το επίνειο της, την Ιτέα και η άνετη πρόσβαση στα πανέμορφα βουνά, τη Γκιώνα και το χιονοδρομικό κέντρο του Παρνασσού, προσδίδουν ισχυρά πλεονεκτήματα στους κατοίκους της πόλης και σ’ αυτούς που θέλουν να την επισκεφτούν για ψυχαγωγικό τουρισμό.
Αξιοθέατα που μπορεί να επισκεφτεί κανείς στην πόλη είναι:
Το Αρχαιολογικό Μουσείο, που στεγάζεται στο παλαιό αρχοντικό του Αρείου Πάγου Σαλώνων και περιλαμβάνει αξιόλογα αρχαιολογικά ευρήματα της πόλης και της περιοχής, καθώς και πλούσια αρχαίων νομισμάτων, ελληνικών χρόνων, ρωμαϊκών, ελληνορωμαϊκών, βυζαντινών, μεσαιωνικών, τουρκοκρατίας και νεοτέρων χρόνων.
Την Ακρόπολη της Άμφισσας (το περίφημο κάστρο των Σαλώνων) με κτίσματα τριών διακεκριμένων ρυθμών οικοδομικής τεχνικής: ελληνικού, ρωμαϊκού, βυζαντινού, καθώς και κατά διαστήματα συναντώνται ογκόλιθοι πελασγιακής εποχής.
Το παλαιοχριστιανικό βαπτιστήριο, που αποτελείται από κυκλική αίθουσα πρώιμης βασιλικής με μωσαϊκό δάπεδο και άριστο υδραυλικό σύστημα αποχέτευσης, το οποίο ανάγεται κατά τον 3ο και 4ο μ.Χ. αιώνα, που είναι μοναδικό για την περιοχή της Κεντρικής Ελλάδος.
Ο βυζαντινός ναός του Σωτήρος Χριστού, είναι κτισμένος σε απότομη πλαγιά Β.Δ της πόλης. Χρονολογείται στον 11ο αιώνα μ.Χ. και είναι ένα άριστα διατηρημένο βυζαντινό μνημείο, λειτουργικό ως σήμερα.
Η συνοικία Χάρμαινα, όπου υπάρχει ο οικισμός των ταμπάκηδων ή αλλιώς βυρσοδεψών, με κτίσματα του 17ου αι. μ.Χ. όπου ανθούσε η παραγωγή δερμάτων, αποτελεί σήμερα διατηρητέο οικισμό μοναδικό στην Ελλάδα.
Πέραν των πολλών αξιόλογων αρχαιολογικών ευρημάτων, που αναμφίβολα είναι άξια θαυμασμού, αξίζει επίσης να επισκεφτεί κανείς την πόλη, το τελευταίο Σάββατο της αποκριάς, όπου αναβιώνει ο θρύλος του «Στοιχειού της Χάρμαινας» και τα φαντάσματα των ταμπάκηδων της πόλης περιπλανώνται στους δρόμους και τα σοκάκια της πάλε ποτέ ακμάζουσας συνοικίας. Όπως επίσης αξίζει να επισκεφτεί κανείς την πόλη το Πάσχα τη «Λαμπρή των Ελλήνων», όπου έχει ιδιαίτερο χρώμα στη Ρούμελη, με το ψήσιμο του οβελία στους δρόμους και τις πλατείες της πόλης από κάθε οικογένεια.
Τελειώνοντας τη σύντομη αναφορά μου στην πόλη, να υπενθυμίσω σ’ όλους, πως το πανέμορφο δάσος με τα λιόδεντρα, το στολίδι του κάμπου της Άμφισσας, αποτέλεσε το ενέχυρο των Ελλήνων στα 1824 για τα «περίφημα» δάνεια της Αγγλίας, που ακόμα δε γνωρίσω αν τα έχουμε ξεπληρώσει.
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η πόλη έλαβε του όνομά της γιατί περικλείεται από πανύψηλα βουνά «Άμφισσα ωνομάσθη δια το όρεσιν περιέχεσθαι». Και δεν είναι υπερβολή. Ο σημερινός ταξιδιώτης από τη βόρεια προς τη νοτιοδυτική Ελλάδα, ή το λιμάνι της Πάτρας κι αντίστροφα, θα τη συναντήσει στην καρδιά της κεντρικής Ρούμελης, περικλιόμενη απ’ τους ορεινούς όγκους της Γκιώνας (2510μ.) και του Παρνασσού, που αποτελούν την ακροστιχίδα του κεντρικού κορμού της οροσειράς της Πίνδου.
Πρωτεύουσα του σημερινού Νομού Φωκίδας και της επαρχίας Παρνασσίδος έχει το δικό της χρώμα στην παλέτα του Ελληνικού Πανοράματος. Τα λείψανα των κυκλώπειων τειχών με τα οποία είναι κτισμένη η ακρόπολή της που δεσπόζει επιβλητικά πάνω απ’ τη σημερινή πόλη, μαρτυρούν την αρχαιότατη ακμάζουσα ιστορία με την οποία είναι φορτωμένη η πόλη, μια ιστορία που εμπλουτίστηκε στο διάβα του χρόνου κι ύφανε με περίσσια τέχνη το αιματοβαμμένο δαντελωτό γιορντάνι της ελευθερίας που στολίζει τους αγώνες των Ελλήνων κατά πάσης φύσεως κατακτητών.
Από τον 7ο π.Χ. αι. η Άμφισσα φαίνεται πως οργανώνεται ως Πόλη-Κράτος με ανοδική και ακμάζουσα πορεία στην ανάπτυξη της τέχνης και του εμπορίου, μια ακμή που διατήρησε μέχρι τους χρόνους του Βασιλιά της Μακεδονίας Φίλιππου.
Στους αποκαλούμενους Πελοποννησιακούς Πολέμους (431-404 π.Χ.) η Άμφισσα είχε ταχθεί με το μέρος των Σπαρτιατών εναντίον των Αθηναίων. Η πόλη γνώρισε την πρώτη της καταστροφή από το Φίλιππο τον Μακεδόνα, κατά τη διάρκεια του τρίτου Ιερού πολέμου, όταν ο Φίλιππος με το στρατό του, καλεσμένος από το Αμφικτιονικό Συνέδριο, επέδραμε κατά της πόλης καταστρέφοντας την αρχαία ακρόπολή της, σ’ αντίποινα επειδή οι Αμφισσείς καλλιεργούσαν αυθαίρετα κτήματα στο Κρισσαίο Πεδίου που άνηκαν στη δικαιοδοσία του Αμφικτιονικού Συνεδρίου και του Μαντείου των Δελφών.
Πάραυτα όμως, η πόλη επανοικοδομήθηκε αργότερα και συμμάχησε με την ισχυρή και ακμάζουσα τότε Αιτωλική Συμπολιτεία, της οποίας αποτέλεσε μία απ’ τις σπουδαιότερες πόλης της. Αντιτάχθηκε με επιτυχία στις βαρβαρικές επιδρομές των Γαλάτων του Βρέννου το 279 π.Χ. καθώς και αργότερα το 190 π.Χ. στις επελάσεις των Ρωμαίων υπό τον ύπατο Μάνιο Ακίλιο Γλαβριώνα που δεν κατάφερε να εκπορθήσει την πόλη. Στα χρόνια του Αυγούστου (31π.Χ. – 14μ.Χ.) ήταν η μόνη ελεύθερη πόλη της αρχαίας Ελλάδος. Εκείνη την εποχή γνώρισε μεγάλη ακμή αυξάνοντας τον πληθυσμό της λόγω της μετοίκησης πολυάριθμων Αιτωλών που δεν θέλησαν να υπακούσουν την διαταγή του Οκτάβιου Αύγουστου να οικίσουν την Νικόπολη που ίδρυσε το 27π.Χ. και προτίμησαν να μετοικήσουν στην Άμφισσα.
Μέχρι την επικράτηση της Βυζαντινής κυριαρχίας, η πόλη δέχθηκε επιδρομές Βησιγότθων, Ούννων και άλλων λαών, έως τα τέλη του 10ου αι. που ερημώθηκε από τις επιδρομές των Βουλγάρων επί Σιμεών, αλλά κυρίως απ’ τις επιδρομές του Τσάρου Σαμουήλ.
Απ’ τα μεσαιωνικά χρόνια η πόλη αλλάζει ονομασία και αναφέρεται με το όνομα Σάλωνας. Σύμφωνα με τους μελετητές της τοπικής ιστορίας η ονοματοδοσία επιδέχεται δύο ερμηνείες. Κατά την πρώτη ερμηνεία, το όνομα Σάλωνας, το πήρε από τους Δαλματούς του Σάλωνα που πιθανών εποίκησαν την περιοχή και έδωσαν στην πόλη το όνομα Σάλωνας σε ανάμνηση της πατρίδας τους.
Η δεύτερη ερμηνεία της ονοματοδοσίας Σάλωνα, ανάγεται στα χρόνια της Δ΄ σταυροφορίας, όταν οι Λατίνοι κατέλυσαν το Βυζάντιο και κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη. Η πόλη της Άμφισσας περιήλθε στην δικαιοδοσία του Βασιλιά της Θεσσαλονίκης του Βονιφάτου του Μομφερατικού, ο οποίος σύμφωνα με το φεουδαρχικό σύστημα της τότε Ευρώπης, ίδρυσε στην περιοχή τη «Βαρωνεία ή Αυθεντία των Σαλώνων» ως παραφθορά της λέξης Θεσσαλονίκη ή Σαλονίκη (SULA, SOLE, SOLONA) και διόρισε Αυθέντη των Σαλώνων το Γάλλο ιππότη Θωμά Στρομονκούρ.
Έκτοτε και μέχρι τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους αναφέρεται με την ονομασία Σάλωνας (τα Σάλωνα ή ο Σάλωνας).
Μετά την περίοδο της Φραγκοκρατίας, η οποία διήρκεσε από το 1204 έως το 1311 ακολουθεί μια μακρά περίοδο Καταλανικής κυριαρχίας, με πρώτο Καταλανό ηγεμόνα τον ιππότη Ρογήρο Δελώρ, τον οποίο διαδέχθηκε ο Αλφόνσος Φρειδερίκος της Αραγώνας και η δυναστεία του.
Η ταραγμένη, από κάθε άποψη, περίοδο του Μεσαίωνα, θέλει αρχικά το Σουλτάνο Βαγιαζήτ Α΄ να γίνεται κυρίαρχος της πόλης των Σαλώνων στα 1394, για κάποιο διάστημα, ενώ οριστικά οι Τούρκοι κατακτούν την περιοχή από το 1445, με μία περίοδο Βενετοκρατίας από το 1687 έως το 1698, όπου ο Βενετός Φραγκίσκος Μοροζίνης έγινε κυρίαρχος της περιοχής. Στα σκοτεινά χρόνια της τουρκοκρατίας πολλές προεπαναστατικές ενέργειες ξεκίνησαν απ’ την περιοχή των Σαλώνων.
Η συμβολή των Σαλώνων (Άμφισσας) κατά την επανάσταση του γένους των Ελλήνων το 1821, για την αποτίναξη των Τούρκων δυναστών και την αναγέννηση του έθνους, είναι ίσως από τις πιο σημαντικές, αφού η πόλη αποτελούσε το κομβικό σημείο για τον έλεγχο της Στερεάς Ελλάδος και την αναχαίτιση των τουρκικών ορδών που κατευθύνονταν απ’ τα βόρεια προς τη Ρούμελη και την Πελοπόννησο.
Το πρώτο πανελλαδικά κάστρο που πέφτει στα χέρια των επαναστατημένων Ελλήνων, είναι το κάστρο των Σαλώνων, όπου, οι πολιορκημένοι Τούρκοι, απ’ τα παλικάρια του γέρο-Πανουργία, παραδίδουν το κάστρο στις 10 Απριλίου 1821, ανήμερα της Λαμπρής. Είναι το πρώτο Πάσχα που γιορτάζουν λεύτεροι οι Έλληνες μετά από τέσσερις αιώνες σκλαβιάς.
Η μορφή του αδικημένου απ’ την ιστορία Δεσπότη Σαλώνων Ησαΐα, του μοναδικού ιεράρχη που πέφτει μαχόμενος στο πεδίο της μάχης κατά των Τούρκων «Για του Χριστού την Πίστη την Αγία και της Πατρίδος την ελευθερία» είναι αυτή που έδωσε δύναμη κι αντρειοσύνη στους επαναστατημένους ραγιάδες να αψηφήσουν το θάνατο και να κατορθώσουν το ακατόρθωτο.
Για το Δεσπότη Σαλώνων Ησαΐα, έχουμε ασφαλείς πληροφορίες πως προέβη σε τελετή έναρξης της επανάστασης, αρχικά στο μοναστήρι του Οσίου Λουκά κοντά στη Λιβαδειά και στις 27 Μαρτίου 1821 στο μοναστήρι του Προφήτη Ηλία κοντά στην Άμφισσα. Δυστυχώς ο Φαναριότης-«Πελοποννήσιος» Παπαρηγόπουλος κατασκεύασε την τελετή έναρξης της επανάστασης στα Καλάβρυτα, από τον Παλαιών Πατρών Γερμανό, όταν ο ίδιος ο Γερμανός, στα απομνημονεύματά του αναφέρει πως την περίοδο εκείνη βρισκόταν στην Πάτρα και παραγκώνισε την προσφορά και τη θυσία του Δεσπότη Σαλώνων Ησαΐα (Η καταγραφή του Παπαρηγόπουλου πέρασε στα σχολικά βιβλία και μαθαίνουν λαθεμένη ιστορία τα Ελληνόπουλα).
Με την ανασύσταση του νέο-Ελληνικού Κράτους η πόλη παίρνει ξανά την παλαιά της ονομασία, Άμφισσα, ωστόσο όμως και η ονομασία Σάλωνας συνδέθηκε αρκετά με τους αγώνες του γένους για ελευθερία.
Η Λαϊκή μούσα τραγούδησε τη λεβεντιά, το κάλος, την παλικαριά και παίνεψε την πόλη με δύο πολύ ξακουστά δημοτικά τραγούδια, σε ρυθμό τσάμικο χορό όπως: το, «Στα Σάλωνα σφάζουν αρνιά και στο Χρισσό Κριάρια» ή το, «Να ’μουν ελιά στα Σάλωνα και κλήμα στη Βοστίτσα». (Βοστίτσα=Αίγιο)
Η συμβολή της πόλης και της περιοχής της, στη νέο-Ελληνική ιστορία είναι εξίσου σημαντική, αφού η ανταρτομάνα Ρούμελη ξεσήκωσε για μια ακόμα φορά το πατριωτικό μένος των Ελλήνων κατά των πρόσφατων κατακτητών, με την Εθνική Αντίσταση των Ελλήνων κατά των Ιταλογερμανικών στρατευμάτων κατοχής.
Απ’ τα βουνά της Γκιώνας και του Παρνασσού ξεκίνησε ο ΕΛΑΣ του Άρη Βελουχιώτη και το 5/42 Σύνταγμα του θρυλικού Συνταγματάρχη Ψαρρού, γράφοντας νέες σελίδες δόξης, πριν «Η διχόνοια που κρατάει ένα σκήπτρο η δολερή…» όπως γράφει κι ο εθνικός μας ποιητής, αμαυρώσει και υποβάθμισε το τεράστιο οικοδόμημα που επιτεύχθηκε στα βουνά της Ρούμελης, με πάμπολλες θυσίες, στερήσεις και παλλαϊκή συμμετοχή ενός λαού που δε σκύβει εύκολα το κεφάλι.
Σήμερα η Άμφισσα είναι μια μικρή σύγχρονη επαρχιακή πόλη, που σαν πρωτεύουσα του Νομού Φωκίδος διαθέτει όλες τις κρατικές υπηρεσίες που εξυπηρετούν τους δέκα χιλιάδες περίπου κατοίκους του Δήμου Άμφισσας, καθώς και τους Φωκείς που συναλλάσσονται μ’ αυτές.
Η πνευματική κίνηση που αναπτύσσεται είναι εξίσου σημαντική και η πόλη διαθέτει μία απ’ τις πιο άρτιες βιβλιοθήκες της χώρας, με σπάνιες εκδόσεις, που αποτελούν υλικό για ερευνητές, αλλά είναι και ενημερωμένη από νέες εκδόσεις.
Η άμεση πρόσβαση της πόλης προς τη θάλασσα, μόλις δέκα χιλιόμετρα από το επίνειο της, την Ιτέα και η άνετη πρόσβαση στα πανέμορφα βουνά, τη Γκιώνα και το χιονοδρομικό κέντρο του Παρνασσού, προσδίδουν ισχυρά πλεονεκτήματα στους κατοίκους της πόλης και σ’ αυτούς που θέλουν να την επισκεφτούν για ψυχαγωγικό τουρισμό.
Αξιοθέατα που μπορεί να επισκεφτεί κανείς στην πόλη είναι:
Το Αρχαιολογικό Μουσείο, που στεγάζεται στο παλαιό αρχοντικό του Αρείου Πάγου Σαλώνων και περιλαμβάνει αξιόλογα αρχαιολογικά ευρήματα της πόλης και της περιοχής, καθώς και πλούσια αρχαίων νομισμάτων, ελληνικών χρόνων, ρωμαϊκών, ελληνορωμαϊκών, βυζαντινών, μεσαιωνικών, τουρκοκρατίας και νεοτέρων χρόνων.
Την Ακρόπολη της Άμφισσας (το περίφημο κάστρο των Σαλώνων) με κτίσματα τριών διακεκριμένων ρυθμών οικοδομικής τεχνικής: ελληνικού, ρωμαϊκού, βυζαντινού, καθώς και κατά διαστήματα συναντώνται ογκόλιθοι πελασγιακής εποχής.
Το παλαιοχριστιανικό βαπτιστήριο, που αποτελείται από κυκλική αίθουσα πρώιμης βασιλικής με μωσαϊκό δάπεδο και άριστο υδραυλικό σύστημα αποχέτευσης, το οποίο ανάγεται κατά τον 3ο και 4ο μ.Χ. αιώνα, που είναι μοναδικό για την περιοχή της Κεντρικής Ελλάδος.
Ο βυζαντινός ναός του Σωτήρος Χριστού, είναι κτισμένος σε απότομη πλαγιά Β.Δ της πόλης. Χρονολογείται στον 11ο αιώνα μ.Χ. και είναι ένα άριστα διατηρημένο βυζαντινό μνημείο, λειτουργικό ως σήμερα.
Η συνοικία Χάρμαινα, όπου υπάρχει ο οικισμός των ταμπάκηδων ή αλλιώς βυρσοδεψών, με κτίσματα του 17ου αι. μ.Χ. όπου ανθούσε η παραγωγή δερμάτων, αποτελεί σήμερα διατηρητέο οικισμό μοναδικό στην Ελλάδα.
Πέραν των πολλών αξιόλογων αρχαιολογικών ευρημάτων, που αναμφίβολα είναι άξια θαυμασμού, αξίζει επίσης να επισκεφτεί κανείς την πόλη, το τελευταίο Σάββατο της αποκριάς, όπου αναβιώνει ο θρύλος του «Στοιχειού της Χάρμαινας» και τα φαντάσματα των ταμπάκηδων της πόλης περιπλανώνται στους δρόμους και τα σοκάκια της πάλε ποτέ ακμάζουσας συνοικίας. Όπως επίσης αξίζει να επισκεφτεί κανείς την πόλη το Πάσχα τη «Λαμπρή των Ελλήνων», όπου έχει ιδιαίτερο χρώμα στη Ρούμελη, με το ψήσιμο του οβελία στους δρόμους και τις πλατείες της πόλης από κάθε οικογένεια.
Τελειώνοντας τη σύντομη αναφορά μου στην πόλη, να υπενθυμίσω σ’ όλους, πως το πανέμορφο δάσος με τα λιόδεντρα, το στολίδι του κάμπου της Άμφισσας, αποτέλεσε το ενέχυρο των Ελλήνων στα 1824 για τα «περίφημα» δάνεια της Αγγλίας, που ακόμα δε γνωρίσω αν τα έχουμε ξεπληρώσει.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου